Λαογραφική ομάδα του Πολιτιστικού Συλλόγου Κρόκου Κοζάνης " Ιωακείμ Λιούλιας "

Τρίτη 31 Μαρτίου 2015

ΟΙ ΛΑΖΑΡΙΝΕΣ ΤΟΥ ΚΡΟΚΟΥ (2015)

Κείμενο – Φωτογραφίες

Ιωάννα Κύρου
Νηπιαγωγός

Οι «Λαζαρίνες» είναι ένα γυναικείο πασχαλινό έθιμο που το συναντάμε σε όλο το χριστιανισμό της Βαλκανικής και κυρίως στην βόρεια Ελλάδα.

Είναι τα κάλαντα των κοριτσιών και αναβιώνει στα χωριά του Τσιαρτσαμπά. Θεωρείται ότι φέρνουν καλοτυχία και προκοπή στα σπίτια που επισκέπτονται και γι΄ αυτό και οι Λαζαρίνες είναι πάντα καλοδεχούμενες. Το έθιμο γιορτάζεται όμοια σχεδόν σε όλα τα χωριά με ελάχιστες διαφορές ως προς την προετοιμασία, την έναρξη και την λήξη, τα τραγούδια και την μελωδία τους.

Οι Λαζαρίνες, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Σιαμπανόπουλο, είναι καθαρά αρχαιοελληνικό έθιμο και έχει σχέση με την αναγέννηση της φύσης και την ανανέωση της ζωής.
Οι ρίζες του εθίμου που χάνονται στην αρχαιότητα, θυμίζουν, όπως αναφέρει και η Κ. Κακούρη στο άρθρο της, Παρθενίες ή Εμμέλειες. Οι Παρθενίες ήταν λυρικά χορικά τραγούδια που εκτελούσαν ομάδες κοριτσιών σε τελετές προς τιμή του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Αργότερα περιεβλήθη από τους ανθρώπους με τον χριστιανικό μανδύα και οι Λαζαρίνες φέρεται να είναι οι αδελφές του Λαζάρου, που πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι για να βρουν τον Χριστό και να του ζητήσουν να σώσει τον αδερφό τους. Στους χρόνους της Τουρκοκρατίας συμβόλιζε την ελπίδα του σκλαβωμένου Ελληνικού γένους για την απελευθέρωση.

Οι Λαζαρίνες του Κρόκου έχουν δυο χαρακτηριστικές διαφορές από τις Λαζαρίνες που βρίσκουμε σε άλλα χωριά του Τσιαρτσιαμπά, οι οποίες διαφορές ενισχύουν την αρχαία τους καταγωγή : οι κοπέλες που συμμετέχουν είναι από 5 μέχρι 15 χρονών και τα τραγούδια που λένε είναι κάλαντα στα οποία δεν υπάρχει καμία αναφορά στον Λάζαρο . Στα υπόλοιπα χωριά συμμετέχουν κυρίως οι μεγάλες γυναίκες.

Στην περιοχή του Κρόκου το έθιμο αυτό είναι μια τελετουργία και ξεκινά από την Κυριακή της Σταυροπροσκύνησης και κορυφώνεται το Σάββατο του Λαζάρου. Την πρώτη Κυριακή τα κορίτσια «λογαριάζονται» δηλαδή υπολογίζουν πόσα είναι και ορίζουν τα «μπλίκια», τις ομάδες δηλαδή των κοριτσιών . Παλιά το κάθε «μπλίκι» αναλάμβανε να το φιλοξενήσει σε ένα σπίτι, που ονομαζόταν γι΄ αυτό και «κονάκι», μια οικοδέσποινα η οποία αναλάμβανε και την προετοιμασία του φαγητού των κοριτσιών .Τα υλικά τα έφερναν οι Λαζαρίνες στο κονάκι και ήταν μόνο νηστίσιμα.

Στα σημερινά χρόνια την φιλοξενία των κοριτσιών έχει αναλάβει ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Ιωακείμ Λιούλιας». Σημαντικός επίσης είναι ο ρόλος της κυρίας Γκανάτσιου Ευαγγελίας που εδώ και χρόνια έχει αναλάβει την οργάνωση και διεκπεραίωση του εθίμου. Με την καθοδήγηση της γίνονται οι πρόβες των χορευτικών και των τραγουδιών και ταυτόχρονα μαθήματα ιστορίας του Κρόκου .

Την δεύτερη Κυριακή οι Λαζαρίνες συγκεντρώνονται ντυμένες παραδοσιακά , για να δώσουν τον όρκο τους, είναι η «Κυριακή της Αυγόπετσας». Η Αυγόπετσα είναι ένα είδος όρκου που έδιναν οι κοπέλες για να μην μαλώσουν και φοβόντουσαν ότι αν παραβούν τον όρκο θα αρρωστήσουν. Σύμφωνα με το έθιμο, οι Λαζαρίνες παίρνουν μια κεραμίδα όπου πάνω βάζουν ένα αβγό, τσουκνίδες και διάφορα αγριόχορτα, την τοποθετούν πάνω από μια πυροστιά, δηλαδή πάνω σε έναν σιδερένιο τρίποδα, και μια- μια με την σειρά περνάνε από πάνω και λένε τον όρκο, προσέχοντας να μην ακουμπήσουν για να είναι γερές όλο το χρόνο.

Τα λόγια που λένε είναι «ας περάσω κι ας κακιώσω» παράφραση ίσως του «περνάω και ορκίζομαι να μην κακιώσω». Μπαίνουν σε μια σειρά , ξεκινάνε από την μικρότερη και η τελευταία σπάει το αυγό με το πόδι της. Μετά όλες μαζί παίρνουν την κεραμίδα και πάνε στον Άγιο Κωνσταντίνο στη θέση «Άργανο» τραγουδώντας: «Κάπου κίνησα να πάου, Σαραγκίνα μου» και το «Τσιντζιρό γαϊτάνι μ΄ κι αργυρό κουμπί μ, τζιάνου μ» . Στον χώρο της εκκλησίας θάβουν το σπασμένο αυγό και τις τσουκνίδες και έτσι πιστεύουν πως ξορκίζουν το κακό. Αφού τελειώσουν χαιρετούν τα εικονίσματα ,χορεύουν και τραγουδούν τοπικά τραγούδια σε αργό ρυθμό. Με χορούς συνοδεύουν όλες τους τις εκδηλώσεις και είναι συνήθως αργοί χοροί. Η βαριά φορεσιά του Κρόκου δεν επέτρεπε στριφογυρίσματα, κάποιες μάλιστα φορούσαν διπλές και τριπλές φούστες για να φαίνονται πιο γεμάτες! Άλλωστε έπρεπε οι κόρες του Κρόκου να είναι και να φαίνονται σεμνές, γι αυτό και η πρώτη που έσερνε το χορό είχε το χέρι της κατεβασμένο και τα μάτια συνήθως χαμηλά.

Την τρίτη Κυριακή συγκεντρώνονται και κανονίζουν τις λεπτομέρειες. Είναι η «Κυριακή με το μπλιαγκούρι».Το μπλιαγκούρι ήταν το πλιγούρι που το μαγείρευε η οικοδέσποινα που είχε το κονάκι μαζί με άλλα νηστίσιμα όπως πίτες ,πιλάφι και φασόλια. Αυτό γινόταν παλιά , καθόταν όλα μαζί τα κορίτσια στο σνι και τρώγανε . Το σνι ήταν ένα ξύλινο ,χαμηλό ,στρογγυλό τραπέζι που το είχαν όλα τα σπίτια . Σε αυτές τις συναντήσεις τα κορίτσια δενόντουσαν με φιλίες και φαινόταν ο χαρακτήρας της κάθε μιας .Ήταν λίγες οι φορές που τα κορίτσια μπορούσαν να βγουν από το σπίτι τους και ένας από τους σκοπούς του εθίμου των Λαζαρίνων ήταν και το νυφοδιάλεγμα από τις γυναίκες που είχαν υποψήφιους γαμπρούς.

Την Παρασκευή που ακολουθεί ,παραμονή του Λαζάρου, οι κοπέλες συναντιούνται στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου και ξεκινούν με τα πόδια για την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής που βρίσκεται στην περιοχή «Λάκκος». Πάλι τραγουδούν στο δρόμο και μόλις φτάνουν στην είσοδο της εκκλησίας σταματούν και λένε το τραγούδι για την Παναγία . Η σκάλα γεμίζει με κόκκινα μαντήλια και οι φωνές των κοριτσιών ,πιο δυνατές τώρα και λόγου του χώρου, σε κάνουν να ανατριχιάζεις «Καλημερά σου Παναγιά ,καλώς τις Λαζαρίνες». Αφού τελειώσουν, χαιρετούν τις εικόνες, παίρνουν το φιλοδώρημα από τους υπευθύνους και χορεύουν στο προαύλιο το «Δω στης Παναγιάς τα δέντρα , Λαζαρίνες που χορεύουν …».

Φεύγουν από εκεί πάνε στο σπίτι του παπά και λένε ένα τραγούδι με παινέματα για αυτόν και την παπαδιά. Τα τραγούδια τους είναι άλλωστε κάλαντα κοριτσιών, όλα έχουν παινέματα και ευχές. Παλιά πήγαιναν και στις άλλες αρχές του χωριού, στον πρόεδρο και τον δάσκαλο.

Ξημερώνοντας το Σάββατο του Λαζάρου, το χωριό γέμιζε βυσσινιές και πράσινες φούστες, άσπρες ποδιές και κόκκινα μαντήλια. Τραγούδια ακουγόντουσαν σε κάθε γειτονιά. Τα κορίτσια χώριζαν το χωριό σε μαχαλάδες και το κάθε «μπλίκι» αναλάμβανε να πάει στα σπίτια και να τραγουδήσει. Ανάλογα με την επιθυμία της νοικοκυράς έλεγαν και το αντίστοιχο τραγούδι. Στο σπίτι που είχανε γιό έλεγαν «Η μάνα που 'χει έναν υγιό, υγιό και κανακάρη…», στο σπίτι που είχαν μικρή κόρη έλεγαν «Μωρή μικρή μου τσαπουρνιά, τι στέκεις στολισμένη» στο σπίτι που είχαν κόρη σε ηλικία γάμου έλεγαν «Εδώ έχουμε κόρη για παντρειά, κόρη για αρραβώνα, την τάζουν και την προξενούν στο Ρήγα γιο την δίνουν…» στο σπίτι που είχαν ξενιτεμένο «Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο» κτλ.
Οι νοικοκυρές έδιναν τις ευχές τους και άβαφα αυγά μαζί και με ένα φιλοδώρημα ή κέρασμα. Τα κορίτσια αφού τελειώσουν μαζεύονται στο κονάκι τους ,που στα χρόνια μας είναι το κτήριο του Πολιτιστικού Συλλόγου με την καθοδήγηση της κυρίας Γκανάτσιου μαζεύουν τα αυγά και τα φιλοδωρήματα και τα μοιράζουν μεταξύ τους. Μετά τρώνε όλες μαζί, χορεύουν τραγουδούν και κουβεντιάζουν. Κουρασμένες στο τέλος χαιρετιούνται και εύχονται να ξαναβρεθούν γερές του χρόνου και να συνεχίσουν το όμορφο αυτό έθιμο.

ΠΗΓΗ : http://www.prlogos.gr/culture/25461-2015-03-30-14-11-05

Σάββατο 28 Μαρτίου 2015

"Ο ΑΚΑΘΙΣΤΟΣ ΥΜΝΟΣ" ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΧΟΡΩΔΙΑ ΚΡΟΚΟΥ

ΠΗΓΗ : Kozanimedia

Κυριακή 18 Ιανουαρίου 2015

ΟΙ ΚΑΒΑΛΑΡΗΔΕΣ ΤΟΥ ΚΡΟΚΟΥ ΚΑΙ Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΝΙΚΑΝΟΡΑ (ΖΑΒΟΡΔΑ)

Τριάντα δύο καβαλάρηδες από τον Κρόκο και άλλοι από τα γύρω χωριά ξεκίνησαν σήμερα με προορισμό τη Μονή του Αγίου Νικάνορα στα όρια των νομών Κοζάνης και Γρεβενών.

Την Κυριακή γύρω στις 4 το απόγευμα αναμένεται η επιστροφή τους στον Κρόκο με το λείψανο του Οσίου να καταφτάνει στον Άγιο Νικόλαο , όπου και θα γίνει η υποδοχή του.

Το έθιμο των καβαλάρηδων του Κρόκου και η Μονή του Οσίου Νικάνορα

Στις αρχές του 19ου αιώνα η ισπανική γρίπη θέριζε την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας .Οι κάτοικοι τότε αποφάσισαν να κάνουν περιφορά της εικόνας και λιτανεία των οστών του Οσίου Νικάνορα που ασκήτεψε στην μονή της Ζάβορδας.

Το θαύμα έγινε ,σύμφωνα και με τα τότε αρχεία , μετά την λιτανεία δεν σημειώθηκαν άλλα κρούσματα της γρίπης και η ζωή ξαναβρήκε το ρυθμό της. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος οι κάτοικοι των χωριών της περιοχής συμφώνησαν να φέρνουν στο μέρος τους κάθε χρόνο ,μια συγκεκριμένη μέρα ,τα οστά του οσίου και να κάνουν λιτανεία στο χωριό και λειτουργία στην τοπική εκκλησία.
Οι καβαλάρηδες του Κρόκου ετοιμάζονται από καιρό και στις 16 Ιανουαρίου πριν την ημέρα της γιορτής του Αγίου Αντωνίου , στολίζουν τα άλογα τους και ξεκινούν μια διαδρομή 6 – 8 ωρών προς το όρος Καλλίστρατο στην περιοχή των Γρεβενών.
Εκεί βρίσκεται η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή μονή του Οσίου Νικάνορα (Μεταμορφώσεως του Σωτήρος).Η Μονή κτίστηκε το 1534 από τον Όσιο Νικάνορα ,έναν πλούσιο 27 χρόνο Θεσσαλονικιό που πούλησε τα υπάρχοντα του αφού πέθαναν οι γονείς του και αποφάσισε να μονάσει στο συγκεκριμένο μέρος μετά από ένα όραμα που είδε. Στο συγκεκριμένο μέρος ανακάλυψε και μια παλιά εικόνα που ήταν κρυμμένη από την εποχή της εικονομαχίας και ονόμασε την μονή στην χάρη της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα .

Χάρη στην ισχυρή προσωπικότητα του κτήτορα η μονή έφτασε σε μεγάλη ακμή με αποτέλεσμα να ανυψωθεί σε Σταυροπηγιακή ,δηλαδή να ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και από κει να παίρνει εντολές. Έτσι είχε και ξεχωριστά προνόμια την εποχή της Τουρκοκρατίας που συνετέλεσαν στο να αποκτήσει και να διαχειρίζεται μεγάλη κτηματική και κτηνοτροφική περιουσία. Από το 1767 υπάγεται στην Μητρόπολη Γρεβενών .
Η μονή λόγω και της θέσης της κατόρθωσε να διαφυλάξει τους καλλιτεχνικούς της θησαυρούς, βυζαντινά κειμήλια, παλαιές εικόνες , χρυσοκεντήματα, τίμια λείψανα και το σημαντικότερο όλων έναν βυζαντινό κώδικα από τον 9ο αιώνα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Φωτίου ονομαζόμενο «Λεξικό του Πατριάρχου Φωτίου». Αντίγραφα αυτού του κώδικα υπάρχουν δύο στον κόσμο ,ένα στο Κάιμπριζ και ένα στο Βερολίνο ,τα οποία είναι όμως ελλιπή.

Σημαντικός επίσης ήταν και ο ρόλος της μονής στον Μακεδονικό αγώνα . Εκεί βρήκαν καταφύγιο και υποστήριξη πολλοί έλληνες χριστιανοί.
Τα θαύματα του οσίου υπήρξαν πολλά και τα εν ζωή και μετά την κοιμήση του. Το φιλόξενο μοναστήρι δεν αρνήθηκε ποτέ την βοήθειά του σε κανέναν χριστιανό που δοκιμαζόταν ακόμη και σε μη χριστιανό όπως ήταν οι Βαλαάδες (εξισλαμισμένοι ελληνόφωνοι κάτοικοι των Χασίων). Οι οποίοι όταν χτυπήθηκαν από την ασθένεια δέχτηκαν να προσκυνήσουν την εικόνα της Μεταμορφώσεως , να περιφέρουν το λείψανο του οσίου και να κάνουν αφιερώματα στην μονή.

Έτσι και στα σημερινά χρόνια κάτοικοι του Κρόκου κάθε ηλικίας επαναλαμβάνουν την διαδρομή με τα άλογα προς το όρος Καλλίστρατο ξεκινώντας πρωί πρωί όλοι μαζί παρέα. Φτάνοντας εκκλησιάζονται και κοινωνούν όσοι το επιθυμούν . Κατασκηνώνουν για δύο μέρες στον ειδικό ξενώνα ,που έχει κτιστεί στους πρόποδες της Ιεράς Μονής . Το βράδυ μαζεύονται παρέες ,ψήνουν , συζητούν ,συγκρίνουν τα κρασιά και τα μεζεδάκια τους ,πειράζονται και βρίσκουν μια καλή ευκαιρία να ξεφύγουν από την καθημερινότητα.
Το πρωί του Αγίου Αθανασίου εκκλησιάζονται ξανά ,εύχονται να τους έχει γερούς και του χρόνου ο Όσιος για να ξανάρθουν, ετοιμάζουν τα άλογα που τα ευλογεί και αυτά ο ιερέας και τα στολίζουν με βάγια. Με βάγια επίσης στολίζονται και τα αυτοκίνητα που τους συνοδεύουν . Ο Όσιος είναι πολύ σημαντικός και αυτό φαίνεται και από αυτήν την πολύ παλιά συνήθεια που είναι να ραίνουν κάποιον σημαντικό ηγέτη με βάγια.
Στην διαδρομή κάνουν όλοι μαζί στάσεις, μεταφέρουν διαδοχικά το λείψανο με καλή συνεννόηση και γύρω στις 4 το απόγευμα οι καμπάνες του χωριού χτυπούν δυνατά και χαρούμενα. Οι περισσότεροι κάτοικοι είναι έτοιμοι από πριν και ρωτούν τα πιτσιρίκια που έχουν πιάσει θέσεις βιγλάτορα « αν έρχονται και αν φάνηκαν από πέρα» .

Ο ιερέας του χωριού είναι ντυμένος με τα καλά του άμφια και περιμένει στην αρχή του χωριού στην περιοχή Λάκκος να υποδεχτεί το ιερό λείψανο. Μαζί του όλοι οι ψάλτες και η χορωδία γυναικών Κρόκου που ψέλνουν το τροπάριο του οσίου Νικάνορα. Σε θέση υποδοχής και τα παιδιά του Πολιτιστικού Συλλόγου με τις παραδοσιακές τους στολές.

Μόλις τα πρώτο άλογο φανεί ,συγκίνηση καταλαμβάνει τους κατοίκους που κάνουν το σταυρό τους και νιώθουν πως κάποιος δικός τους ήρθε πάλι και τους βρήκε γερούς και φέτος .Συνοδεύουν το λείψανο με τιμές στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου, παρακολουθούν την λειτουργία και ένας- ένας με τη σειρά προσκυνούν το λείψανο του Οσίου Νικάνορα. Μετά το τέλος του προσκυνήματος οι κάτοικοι του χωριού με τη σειρά τους παίρνουν το λείψανο για ένα βράδυ στο σπίτι τους και το επιστρέφουν στην μονή της Ζάβορδας στις 6 Αυγούστου, όπου την επομένη τιμάται η μνήμη του Οσίου Νικάνορα .Το έθιμο το συνηθίζουν και άλλα χωριά.
Σε όλους έχουν μοιραστεί από τους προσκυνητές βάγια που με ευλάβεια τα βάζουν στο κεφαλάρι της κυρίας εισόδου του σπιτιού τους για να έχουν την ευλογία και την χάρη του δικού τους όσιου Νικάνορα.

Και του χρόνου με υγεία
Ιωάννα Κύρου
Νηπιαγωγός